Η Εποχή, 19.4.2026
Η κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας είναι βουτηγμένη στα σκάνδαλα, από τον ΟΠΕΚΕΠΕ και τις υποκλοπές ως τις απευθείας αναθέσεις και τις εξυπηρετήσεις ημετέρων. Έχει εργαλειοποιήσει τα όποια θεσμικά αντίβαρα υπάρχουν για να ασκούν έλεγχο. Έχουμε μια ανεξέλεγκτη κυβέρνηση;
Βιώνουμε αλλεπάλληλες παραβιάσεις και καταστρατηγήσεις του Συντάγματος, που θέτουν σε αμφισβήτηση την ικανότητά του να διασφαλίζει το δημοκρατικό κράτος δικαίου και τα θεμελιώδη δικαιώματα. Πριν από 180 χρόνια ο Μαρξ έγραφε ότι «η συνταγματική δημοκρατία είναι αδύνατη. Πρέπει να πολεμήσουμε με τα αληθινά μας όπλα… Το Σύνταγμα είναι ένα φρούριο που δεν προστατεύει παρά τους πολιορκητές και όχι τους πολιορκημένους». Τις φράσεις αυτές μας υπενθύμιζε στις πανεπιστημιακές του παραδόσεις ο Αριστόβουλος Μάνεσης, κορυφαίος έλληνας συνταγματολόγος, υποστηρίζοντας ωστόσο την αξία και την κανονιστική δύναμη του Συντάγματος. Πράγματι, λοιπόν, τα τελευταία χρόνια η κυβέρνηση έχει αδρανοποιήσει τα κυριότερα θεσμικά αντίβαρα. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη νησίδες υπεράσπισης του Συντάγματος και ελέγχου της κυβέρνησης στην κοινωνία πολιτών, στον Τύπο, στον νομικό και ακαδημαϊκό κόσμο.
Η Δικαιοσύνη πάντως δεν έχει λειτουργήσει. Από την υποβάθμιση υποθέσεων σε πλημμελήματα έως την αρχειοποίησή τους και τη συγκάλυψη. Η εμπιστοσύνη στον θεσμό της Δικαιοσύνη έχει πληγεί. Ανεπανόρθωτα θεωρείτε;
Τη θεσμική αναξιοπιστία που καταγράφεται στις έρευνες κοινής γνώμης προκάλεσε κυρίως ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίστηκαν η κυβέρνηση και η δικαιοσύνη το έγκλημα των Τεμπών. Όμως προϋπήρχε ένα υπόστρωμα παραβιάσεων του κράτους δικαίου και αμφισβήτησης της δικαστικής εξουσίας, που οφείλεται σε διαχρονικές παθογένειες. Τις κυριότερες αποτελούν οι μεγάλες καθυστερήσεις στην απονομή της δικαιοσύνης και οι σκιές ως προς την ανεξαρτησία της σε προβεβλημένες υποθέσεις. Τον προπομπό για τη κατάρρευση της αξιοπιστίας των θεσμών αποτέλεσε το σκάνδαλο των υποκλοπών. Ωστόσο η πρόσφατη απόφαση του Μονομελούς Πλημμελειοδικείου που καταδίκασε πέντε κατηγορούμενους για το κατασκοπευτικό λογισμικό Predator σε πολυετείς ποινές, καθώς και η αντίστοιχη απόφαση του Διοικητικού Πρωτοδικείου Αθηνών, που επιδίκασε αποζημίωση ύψους 400.000 ευρώ σε οικογένεια θύματος των Τεμπών, αποκαλύπτουν μία άλλη όψη της δικαιοσύνης, χάρη στην οποία μπορεί να επιστρέψει η εμπιστοσύνη των πολιτών.
Ίσως έχουμε να κάνουμε και με έναν φοβισμένο θεσμό; Στο παρελθόν, δικαστές που επιχείρησαν να διώξουν σκάνδαλα όπως της Novartis βρέθηκαν διωκόμενοι. Ή απαξιώθηκαν και εκδιώχθηκαν, όπως συνέβη με τον Χρ. Ράμμο, πρόεδρο της ΑΔΑΕ που δεν συγκάλυψε τις υποκλοπές;
Κάθε υπόθεση έχει τις ιδιαιτερότητές της. Η γνώμη μου είναι ότι δεν είναι σωστό να γενικεύουμε. Η πλειονότητα των δικαστών διακρίνεται για την ακεραιότητά τους. Ωστόσο, η εικόνα της δικαιοσύνης είναι αρνητική εξαιτίας μιας σειράς υποθέσεων μεγάλης σημασίας και υψηλής δημοσιότητας. Την απαράδεκτη απαξίωση που υπέστη ο Χρήστος Ράμμος κατά την εκτέλεση του καθήκοντός του μπορούμε να την αναγνώσουμε και από μια άλλη πλευρά, δηλαδή ότι υπάρχουν άνθρωποι που ανθίστανται σε εξωθεσμικές και παραθεσμικές παρεμβάσεις.
Θεωρείτε ότι μπορεί να σταθεί μια κυβέρνηση με το μισό υπουργικό σχήμα να ήταν υπό παρακολούθηση από το Predator και να σιωπά ή με ένα μεγάλο μέρος της κοινοβουλευτικής ομάδας να βρίσκεται σε κάποια ανοιχτή δικογραφία με αρκετούς πρώην υπουργούς να έχουν αμνηστευθεί για σκάνδαλα όπως του ΟΠΕΚΕΠΕ ή των Τεμπών;
Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι πλέον διάτρητη. Αυτή τη στιγμή η κυβέρνηση διαθέτει την εμπιστοσύνη της Βουλής χάρη στη στήριξη και την ψήφο βουλευτών, περίπου 15 αλλά όπως πληροφορούμαστε έπεται συνέχεια, που κατηγορούνται για ποινικά αδικήματα στο σκάνδαλο διαφθοράς του ΟΠΕΚΕΠΕ και των οποίων αναμένεται η άρση της βουλευτικής ασυλίας. Χωρίς τη στήριξη των διωκόμενων βουλευτών η κυβέρνηση χάνει την εμπιστοσύνη της Βουλής και οδηγείται σε παραίτηση. Αυτό συνεπάγεται ότι οι εν λόγω βουλευτές έχουν τη δυνατότητα να «πιέσουν» τον πρωθυπουργό και την κυβέρνηση. Πρόκειται για μία θεσμική ανωμαλία που επηρεάζει τη λειτουργία του κοινοβουλευτικού μας συστήματος και τη διακυβέρνηση της χώρας, πλαγίως μάλιστα και το έργο της δικαστικής εξουσίας. Μόνες ενδεδειγμένες λύσεις είναι είτε η παραίτηση των βουλευτών αυτών από το αξίωμά τους είτε η άμεση διάλυση της Βουλής και η προκήρυξη εκλογών.
Και ύστερα φτάσαμε στο σημείο να υπουργοποιείται ο Μ. Λαζαρίδης, προφανώς για να επιβραβευθεί για τον ρόλο του στην εξεταστική του ΟΠΕΚΕΠΕ και να αποκαλύπτεται ότι δεν έχει πτυχίο ενώ έχει διοριστεί στο παρελθόν σε θέση στο υπουργείο Παιδείας που το προαπαιτούσε. Προτείνατε να κατατεθεί πρόταση μομφής κατά υπουργών. Με την κυβέρνηση να κατέχει την πλειοψηφία, ακόμα και αν κατατεθεί πρόταση μομφής, το πιο πιθανό είναι να μπορέσει να τον ξεπεράσει αυτόν τον σκόπελο. Και μετά τι;
Το πτυχίο δεν είναι τυπική προϋπόθεση για τον διορισμό στο αξίωμα του υπουργού. Ο εκάστοτε πρωθυπουργός επιλέγει όποια πρόσωπα κρίνει ο ίδιος κατάλληλα. Αν ο πρωθυπουργός κρίνει κατάλληλα για το αξίωμα πρόσωπα που ψεύδονται ως προς την κατοχή πτυχίου και υποστηρίζουν στη συνέχεια διάφορες αστειότητες για να καλύψουν τα ψεύδη τους, τότε αναλαμβάνει ο ίδιος την ευθύνη για τη παραμονή τους στην Κυβέρνηση. Η αντιπολίτευση έχει τη δυνατότητα να καταθέσει πρόταση μομφής ατομικά κατά των εν λόγω υπουργών και οι πολίτες να κρίνουν πρόσωπα και πράγματα με δημόσιο λόγο και, όταν έρθει η ώρα, με την ψήφο τους. Η λογική κάθε πρότασης μομφής είναι πρωτίστως να αναδειχθεί ευρύτερα το θέμα και να τεθεί προ των ευθυνών του ο πρωθυπουργός για την αποπομπή του υπουργού.
Αφού έχουμε συζητήσει όλα αυτά, αναρωτιέμαι τι κράτος δικαίου έχουμε; Μάλιστα, το κράτος δικαίου είναι θεμέλιο του Συντάγματος. Αυτό τι σημαίνει, εν τέλει, για το πολίτευμά μας;
Έχουμε ένα κράτος δικαίου υπό διακινδύνευση, με διαρκείς καταστρατηγήσεις και παραβιάσεις, καθώς και αποδυνάμωση των θεσμικών αντιβάρων απέναντι στις υπερεξουσίες της κυβέρνησης και του βαθέος κράτους. Με βάση τις εκθέσεις διεθνών οργανισμών και επιστημονικών φορέων η Ελλάδα δεν είναι πλέον πλήρης φιλελεύθερη δημοκρατία αλλά εκλογική δημοκρατία, που σημαίνει υποβάθμιση των εγγυήσεων του κράτους δικαίου.
Η αντιπολίτευση τι εργαλεία έχει να αντιμετωπίσει αυτόν τον εκφυλισμό της δημοκρατίας;
Σε ένα υποβαθμισμένο Κοινοβούλιο και ένα μιντιακό περιβάλλον περιορισμένου πλουραλισμού οι δυνατότητες της αντιπολίτευσης συρρικνώνονται. Σε αυτό πρέπει να προσθέσει κανείς και την ευρύτερη απαξίωση των πολιτικών κομμάτων στη συνείδηση των πολιτών. Μπροστά στις απειλές που υφίστανται οι θεσμοί αλλά και η κοινωνία, με τη διεύρυνση των ανισοτήτων και την υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου, η προοδευτική αντιπολίτευση θα έπρεπε να συμφωνήσει σε έναν ελάχιστο κοινό παρονομαστή προτάσεων και προγραμματικών κατευθύνσεων προκειμένου να γίνει η φωνή της ισχυρότερη.
Και ύστερα η κυβέρνηση εργαλειοποιεί και τη συνταγματική αναθεώρηση. Ακόμα και τώρα, με αφορμή τη νέα δικογραφία ΟΠΕΚΕΠΕ δήλωσε πως θα θεσμοθετήσει ασυμβίβαστο υπουργού-βουλευτή. Αρχικά, ως πρόταση πώς την κρίνετε; Κατόπιν, πως εκτιμάτε ότι θα γίνει η συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση;
Ο αποκλεισμός των βουλευτών από την κυβέρνηση θα ισχυροποιούσε ακόμη περισσότερο τον πρωθυπουργό, αφού θα του επέτρεπε να διορίζει υπουργούς πρόσωπα της απόλυτης επιλογής του χωρίς την προηγούμενη λαϊκή νομιμοποίηση των εκλεγμένων βουλευτών. Δυσλειτουργική είναι επίσης η πρότασή του για επιστροφή στη Βουλή των βουλευτών μετά την αποχώρησή τους από το υπουργικό αξίωμα. Πρόκειται για μία ακόμη πρόταση του πρωθυπουργού που αποκαλύπτει την εργαλειοποίηση της συνταγματικής αναθεώρησης για επικοινωνιακούς λόγους.
Η αξία της ανθρώπινης ζωής έχει αποδυναμωθεί με τον τρόπο που αντιμετωπίζει το μεταναστευτικό-προσφυγικό αυτή η κυβέρνηση. Συνεχώς έρχονται στο φως της δημοσιότητας περιπτώσεις παράνομων επαναπροωθήσεων, χρησιμοποίηση «σκλάβων»-μεταναστών στον Έβρο. Ο μεταναστευτικός νόμος πλέον έχει ανάγει σε κανόνα τη φυλάκιση των μεταναστών, την απέλασή τους, ακόμα και το να χάνουν το καθεστώς προστασίας. Η Ελλάδα συνεχώς καταδικάζεται στο ευρωπαϊκό δικαστήριο, χωρίς να αλλάζει σε τίποτα αυτή τη στρατηγική θανάτου. Σαν βίοι παράλληλοι. Που οδηγεί αυτή η απαξίωση της ανθρώπινης ζωής;
Το πιο πρόσφατο μείζον γεγονός έγινε αρχές Φεβρουαρίου στη Χίο. Υπάρχουν δυστυχώς στοιχεία που θέτουν υπό σοβαρή αμφισβήτηση την ανακοίνωση του Λιμενικού για τον θάνατο των 15 μεταναστών ότι «το δουλεμπορικό χτύπησε το σκάφος μας στο πλάι, ανετράπη και βυθίστηκε», όπως οι κλειστές κάμερες, τα τραύματα των μεταναστών, τα σημάδια πάνω στο σκάφος.
Υπάρχει επίσης το θλιβερό παρελθόν, όπως τα ευρήματα του Συνηγόρου του Πολίτη για το πολύνεκρο ναυάγιο της Πύλου που οδήγησαν σε ποινικές διώξεις λιμενικών, η καταδίκη της Ελλάδας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο για το Φαρμακονήσι και εκατοντάδες μαρτυρίες τα προηγούμενα χρόνια. Το ερώτημα είναι τι άλλο πρέπει να συμβεί ώστε να σταματήσουν τα pushbacks, οι κατά σύστημα παράνομες, βίαιες απωθήσεις μεταναστών και προσφύγων στα σύνορα, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματά τους για άσυλο και η προστασία της ζωής τους, παραβιάζοντας το διεθνές δίκαιο και τις Συμβάσεις για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα; Και ακόμη, πότε θα πάψουν να υπάρχουν υπουργοί που υπερασπίζονται αυτές τις εγκληματικές πρακτικές;
Εδώ φτάσαμε πια να θεωρείται δεδομένο ότι επικρατεί το δίκαιο του ισχυρού και έχει αδρανοποιηθεί το διεθνές δίκαιο. Η κυβέρνηση το είπε στην περίπτωση του Μαδούρο στη Βενεζουέλα, στη γενοκτονία στη Γάζα και τώρα στον πόλεμο δίχως κανόνες ΗΠΑ – Ισραήλ στο Ιράν. Ο κόσμος όπως τον ξέραμε έχει πάψει να υπάρχει;
Ο πλανήτης, χωρίς προσχήματα διεθνούς νομιμότητας, επιστρέφει στις απροκάλυπτες γεωπολιτικές απειλές και στην ωμή βία της πιο γυμνής ρεαλιστικής σχολής. Η αρχή έγινε με τις απειλές του προέδρου Τραμπ κατά του Καναδά, της Γροιλανδίας και του Παναμά, όταν ο ίδιος δεν απέκλεισε ακόμη και την περίπτωση να χρησιμοποιήσει στρατιωτική βία ή οικονομική πίεση. Τότε αντέδρασαν ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ και ο πρωθυπουργός του Καναδά, όμως τίποτα δεν φάνηκε να πτοεί τον Τραμπ. Μετά την ξαφνική επίθεση στο Ιράν, ο Τραμπ δήλωσε ότι ο πόλεμος στο Ιράν θα τελειώσει «όταν το αποφασίσει αυτός» και ότι είναι «ζήτημα χρόνου» να ακολουθήσει η Κούβα.
Χωρίς όρια, χωρίς κανόνες, χωρίς σοβαρές πολιτικές ηγεσίες, με τα αυταρχικά καθεστώτα να πολλαπλασιάζονται, με την Ευρώπη διασπασμένη και περιθωριοποιημένη και τις ΗΠΑ στα δίχτυα του τραμπισμού, με τις ανισότητες και τους διαχωρισμούς να διευρύνονται, πλέουμε στα σκοτεινά νερά της απόλυτης αβεβαιότητας για την επόμενη μέρα.
Οι εκλογές, κατά τη γνώμη σας, ή μάλλον το αίτημα για εκλογές είναι επιτακτικό;
Σε οποιαδήποτε σύγχρονη ευρωπαϊκή δημοκρατία μία κυβέρνηση θα είχε καταρρεύσει προ πολλού από τα διαδοχικά σκάνδαλα. Άρα προφανώς το αίτημα για εκλογές είναι επιτακτικό. Ωστόσο, ο χρόνος διεξαγωγής τους εξαρτάται από τους πολιτικούς σχεδιασμούς του πρωθυπουργού ή από μία ενδεχόμενη άρση της εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση από μερίδα των βουλευτών της.
Διεξάγεται η δίκη των Τεμπών, χωρίς κανένα πολιτικό πρόσωπο, σε μια ακατάλληλη αίθουσα και σε μια συγκυρία που, όπως είπαμε, έχει χαθεί η εμπιστοσύνη στον θεσμό της Δικαιοσύνης. Το έγκλημα στα Τέμπη είναι ανοιχτό τραύμα. Το να μην δικαιωθούν οι 57 νεκροί, τι θα σημαίνει;
Όπως έχω επισημάνει ήδη στο βιβλίο μου «Τέμπη 57 – Η ιστορία ενός προαναγγελθέντος εγκλήματος», που κυκλοφόρησε τον περασμένο Οκτώβριο, ο κίνδυνος παραγραφής είναι υπαρκτός. Αν κριθεί ότι οι πράξεις ή οι παραλείψεις των κατηγορουμένων τελέστηκαν απλώς με ενσυνείδητη αμέλεια, τότε παραγράφονται το 2031, που σημαίνει πρακτικά την αθώωσή τους. Όμως, χωρίς απονομή δικαιοσύνης δεν μπορεί να επουλωθεί το συλλογικό τραύμα της ελληνικής κοινωνίας, αλλά αντίθετα θα προκαλέσει εύλογα νέα κύματα οργής και θεσμικής αναξιοπιστίας.
Την ερχόμενη Τρίτη κυκλοφορεί το νέο σας μυθιστόρημα με τον προκλητικό τίτλο «Δωσίλογοι και ονειροπόλοι – Μια αληθινή ιστορία». Ποια ήταν η αφορμή για αυτό το βιβλίο;
Η τραυματική δεκαετία του 1940, ο πόλεμος, η Κατοχή, ο Εμφύλιος, το μετεμφυλιακό αυταρχικό κράτος των διώξεων, ο δωσιλογισμός που εν πολλοίς έμεινε ατιμώρητος, ο διχασμός της ελληνικής κοινωνίας μας συνοδεύουν μέχρι σήμερα. Αυτό επιβεβαιώθηκε πρόσφατα και από τη συγκίνηση που προκάλεσαν οι φωτογραφίες από την εκτέλεση της Πρωτομαγιάς του 1944. Το βιβλίο αφηγείται μια ιστορία με αληθινά πρόσωπα και γεγονότα, με την οποία ολοκληρώνεται η «Τριλογία για τη μνήμη», που περιλαμβάνει επίσης τα βιβλία «Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» (2022) και «Η νύχτα που έφυγε ο Παύλος» (2023). Αυτό που επιδίωξα μέσα από τις προσωπικές περιπέτειες των πρωταγωνιστών ήταν να αποτυπωθεί ανάγλυφα η σύγχρονη ιστορία της χώρας.