Πανδημία και ανθρώπινα δικαιώματα: ο κόσμος μετά το Covid-19

Grece Hebdo, 01/07/20

  1. The response to Covid-19 pandemic presents societies with the challenge of human rights respect (protection). How can the risk of a permanent state of emergency be prevented?

Η πανδημία Covid-19 προκάλεσε την ευρύτερη υποχώρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις δημοκρατίες του δυτικού κόσμου μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η υψηλή μεταδοτικότητα του ιού και η ανετοιμότητα των συστημάτων υγείας να προβλέψουν, να προλάβουν και να αντιμετωπίσουν την εξάπλωσή του οδήγησε στη σταδιακή υιοθέτηση, από τα περισσότερα κράτη του κόσμου, μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης, καθώς και παρεμβάσεων που αποσκοπούν στην ενδυνάμωση του υγειονομικού συστήματος και στη στήριξη της οικονομίας, περιορίζοντας επιμέρους ατομικά και συλλογικά δικαιώματα. Τα μέτρα και οι παρεμβάσεις που αποφασίστηκαν, με βάση τις συστάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, των αρμόδιων συμβουλευτικών οργάνων, των επιδημιολόγων και των εμπειρογνωμόνων δημόσιας υγείας, αλλού έλαβαν τη μορφή της κήρυξης της χώρας σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης (state of emergency) ή σε κατάσταση πολιορκίας (state of siege) και τη συνακόλουθη αναστολή ισχύος μιας σειράς δικαιωμάτων, ενώ σε άλλες χώρες τα δικαιώματα περιορίστηκαν με νόμους ή, κατά κανόνα, με πράξεις νομοθετικού περιερχομένου της εκτελεστικής εξουσίας, που εκδίδονται σε περιπτώσεις επείγουσας και απρόβλεπτης ανάγκης. Εξάλλου, ορισμένες χώρες προχώρησαν σε εφαρμογή του άρθρου 15 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) αναστέλλοντας την εφαρμογή επιμέρους δικαιωμάτων, επικαλούμενες δημόσιο κίνδυνο που απειλεί τη ζωή του πληθυσμού, προκειμένου να λάβουν μέτρα κατά παράβαση των υποχρεώσεων που προβλέπονται στην ΕΣΔΑ.

Σε κάποια κράτη οι κυβερνήσεις επικαλέστηκαν την υγειονομική κρίση για να προσποριστούν υπερεξουσίες, κηρύσσοντας επ’ αόριστόν κατάσταση ανάγκης, όπως συνέβη στην Ουγγαρία, όπου το ανελεύθερο (illiberal) καθεστώς του πρωθυπουργού Viktor Orban προέβλεψε τη δυνατότητα αναστολής της ισχύος των νόμων με διατάγματα και την επιβολή ποινών φυλάκισης για διασπορά ψευδών ειδήσεων καταστρατηγώντας την ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου. Το Συμβούλιο της Ευρώπης εξέδωσε στις 7.4.2020 μια «εργαλειοθήκη» προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σχετικά με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης. Ως προς τις συνταγματικές εγγυήσεις, είναι σημαντικό οι μηχανισμοί που ενεργοποιούνται για την αντιμετώπιση της πανδημίας να απενεργοποιούνται όταν η υγειονομική κρίση δεν αποτελεί πλέον απειλή. Ο προσωρινός χαρακτήρας των μέτρων αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κριτήρια που χρησιμοποιούν τα δικαστήρια για να κρίνουν τη συνταγματικότητά τους.

  1. Regarding the biopolitics of the pandemic –term you use in your book with the Foucauldian sense- how should democracies find the balance between politics and technical /scientific expertise?

Η διαχείριση της πανδημίας αποτελεί μία σοβαρή δοκιμασία της εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι στην πολιτική εξουσία. Ο τεχνοκρατικός – υγειονομικός λόγος με τον οποίο περιενδύονται οι πολιτικές αποφάσεις για την αντιμετώπιση της πανδημίας αποτελεί μεν εύλογη επιλογή, όμως αποτυπώνει ταυτόχρονα την κρίση αξιοπιστίας της πολιτικής. Η αποπολιτικοποίηση των κρατικών αποφάσεων και η τεχνοκρατική τους νομιμοποίηση δεν είναι απότοκες μόνο της υγειονομικής κρίσης, αλλά εξελίσσονται εδώ και δεκαετίες στο πλαίσιο των μεταδημοκρατικών μετασχηματισμών. Σε συνθήκες πανδημίας οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις θεμελιώνονται στον αποϊδεολογικοποιημένο τεχνοκρατικό λόγο. Έτσι στη μεταδημοκρατία οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις για την αντιμετώπιση της πανδημίας αποφασίζονται χωρίς να καταλείπονται ευρέα περιθώρια αποκλίσεων από τον τεχνοκρατικό λόγο. Άλλωστε, όσοι ηγέτες κρατών αγνόησαν τις υποδείξεις των επιδημιολόγων και των εμπειρογνωμόνων δημόσιας υγείας, όπως ο Donald Trump, ο Boris Johnson και ο Jair Bolsonaro, υπέστησαν δεινές πολιτικές ήττες και, ιδίως, επιδείνωσαν με τις αποφάσεις τους τις υγειονομικές συνθήκες. Μπροστά στην υγειονομική κρίση η τεχνοκρατική νομιμοποίηση των βιοπολιτικών ρυθμίσεων προσεγγίζεται ως αυτονόητη. Στο επίκεντρο των πολιτικών συγκρούσεων τίθεται η σχέση μεταξύ βιολογικής ζωής και πολιτικής, στο πλαίσιο της οποίας διαμορφώνονται οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις σε πλανητικό επίπεδο.

  1. In recent years, surveillance and tracing technology are taking on global dimensions. What are, in your view, the biggest threats in the era of a global “Panopticon”?

Η μετάβαση από την επιτήρηση με τους όρους της παραδοσιακής ηλεκτρονικής παρακολούθησης, που αποσκοπεί στην καταπολέμηση της εγκληματικότητας, σε μια νέα εποχή όπου η βιομετρική παρακολούθηση θα επιτρέπει τελικά την ανίχνευση των ψυχολογικών αντιδράσεων όλων των πολιτών εν ονόματι της δημόσιας υγείας, θα συνιστούσε μια κοσμοϊστορική μεταβολή. Σε ένα κόσμο όπου η βιομετρική παρακολούθηση θα αξιοποιούνταν σε συνάρτηση με συγκεκριμένα γεγονότα, αποκαλύπτοντας τις ψυχολογικές αντιδράσεις των παρακολουθούμενων, η κυβερνοπειρατεία σε δεδομένα της Cambridge Analytics θα έμοιαζε με μια ξεπερασμένη, απλοϊκή τεχνική.

Κατ’ επίκληση του κινδύνου εξάπλωσης μιας νέας πανδημίας η παραβίαση της ιδιωτικότητας με τις τεχνικές της βιομετρικής παρακολούθησης ενδέχεται να γίνει αποδεκτή στις κοινωνίες της ύστερης νεωτερικότητας, όταν ο αρχαϊκός φόβος έχει επιστρέψει και καλλιεργείται συστηματικά νομιμοποιώντας την «κρατική τρομοκρατία» μέσω της κατασκευασμένης πραγματικότητας. Όπως μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 η επιβολή σοβαρών περιορισμών στις ατομικές ελευθερίες, ιδίως στην ιδιωτικότητα και στα δικαιώματα των κατηγορουμένων, θεμελιώθηκε στην προτεραιοποίηση της δημόσιας ασφάλειας, έτσι και η 11η Μαρτίου 2020, ημέρα κήρυξης της πανδημίας, μπορεί να αποτελεί το ορόσημο για την επιβολή ενός νέου βιοπολιτικού παραδείγματος, του οποίου η ασφυκτική επιτήρηση των ατομικών φρονημάτων και των κοινωνικών συμπεριφορών θα έκανε τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που ακολούθησαν τις τρομοκρατικές ενέργειες της 11ης Σεπτεμβρίου να θεωρούνται ελάσσονος σημασίας.

  1. The pandemic brought back into play the central role of the state in dealing with public health issues. How will the Covid-19 outbreak affect the future of the welfare state in Europe?

Η πιο ορατή μεταβολή που επέφερε στις εργασιακές σχέσεις η πανδημία ήταν η τηλεργασία στις διάφορες μορφές της. Όμως ταυτόχρονα οδήγησε σε δεκάδες εκατομμύρια απολύσεις ή αναγκαστική αργία εργαζομένων σε όλο τον κόσμο, εντείνοντας την επισφάλεια και διογκώνοντας το πρεκαριάτο, την τάξη των εργαζομένων που βιώνουν ένα μόνιμο καθεστώς αστάθειας ως προς την κοινωνική θέση και την εργασιακή τους κατάσταση, στην οποία περιλαμβάνονται και ο νέοι εργαζόμενοι σε ευέλικτες μορφές απασχόλησης. Αυτή την «τάξη» έπληξε περισσότερο η πανδημία, οξύνοντας παράλληλα τα φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού.

Η μείωση του χρόνου εργασίας και η ελαστικοποίησή του, η ανάπτυξη ευέλικτων μορφών εργασίας, η χρηματοδότηση ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης, ιδίως μέσα από την προώθηση της πρόσβασης σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης των ανέργων, καθώς και η παροχή κινήτρων στον ασφαλιστικό και τον φορολογικό τομέα για τη δημιουργία νέων θέσεων εργασίας, συνιστούν τη μια όψη της αναδιοργάνωσης του κοινωνικού κράτους. Η πανδημία εντατικοποίησε την ανάπτυξη αυτών των πολιτικών. Η σταδιακή μετάβαση από το παθητικό στο ενεργητικό κοινωνικό κράτος δεν εμφανίζεται ως μια μεταρρυθμιστική επιλογή που εγγυάται αξιόπιστες, συνεκτικές απαντήσεις στα προβλήματα οικονομικής βιωσιμότητας των συστημάτων κοινωνικής ασφάλειας, κατά τρόπο ώστε παράλληλα να επιτυγχάνεται ένα ικανοποιητικό επίπεδο κοινωνικής προστασίας. Έτσι συνεχίζουν να κερδίζουν έδαφος οι απορρυθμιστικές τάσεις, που διεκδικούν την περαιτέρω ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση των κοινωνικών υπηρεσιών και την ενίσχυση των προγραμμάτων «εργασιακής προώθησης», ως αντισταθμίσματος των κοινωνικών παροχών, εγκαταλείποντας στην πράξη το αίτημα της κοινωνικής αλληλεγγύης. Μπροστά σε αυτές τις εξελίξεις, όπου το κοινωνικό κράτος αμφισβητείται ως προς την ικανότητά του να καλύψει τους νέους κοινωνικούς κινδύνους αλλά και να αντλήσει επαρκείς πόρους για τη χρηματοδότησή του στο πλαίσιο του μεταφορντικού μοντέλου, η πανδημία επιτείνει την επισφάλεια και ωθεί τους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις στην περαιτέρω ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων.

  1. In your book you argue that the pandemic and the following biopolitical regulations imposed, highlight and exacerbate social inequalities. Could you elaborate on this?

Η πανδημία και οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις που τη συνόδευσαν ανασύρουν, αναπαράγουν και οξύνουν τις ανισότητες. Οι δημόσιες πολιτικές για την εκπαίδευση με την εφαρμογή της εξ αποστάσεως διδασκαλίας αποκλείει από την εκπαιδευτική διαδικασία όσα παιδιά δεν έχουν πρόσβαση στα αναγκαία ψηφιακά μέσα ή οικείους με δεξιότητες για να τα υποστηρίξουν στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Η αναπαραγωγή των κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων και η μεταφορά τους στις εκπαιδευτικές ανισότητες επιτείνεται υπό συνθήκες βιοπολιτικών περιορισμών όταν οι κρίσιμες δημόσιες πολιτικές δεν προβλέπουν συμπληρωματικά μέτρα για τις περιοχές με χαμηλό δείκτη ανάπτυξης και για τις οικονομικά ασθενέστερες οικογένειες.

Οι βιοπολιτικές ρυθμίσεις της πανδημίας επέφεραν επίσης όξυνση των έμφυλων διακρίσεων και ραγδαία αύξηση των περιστατικών ενδοοικογενειακής βίας, επιβεβαιώνοντας τα ελλείμματα των δημόσιων πολιτικών που αποσκοπούν στην ανακατασκευή των έμφυλων ταυτοτήτων, στην αποδόμηση του σεξισμού και στην ουσιαστική χειραφέτηση των γυναικών. Την περίοδο του υποχρεωτικού οικιακού εγκλεισμού τα έμφυλα στερεότυπα, οι προκαταλήψεις και οι πρακτικές έμφυλης βίας διογκώθηκαν και αποκαλύφθηκαν σε όλο το εύρος τους. Η σύζευξη επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής για τις γυναίκες υπό συνθήκες πανδημίας υπήρξε ένα δύσκολο εγχείρημα. Η κατανομή ρόλων μεταξύ των δύο φύλων φάνηκε να επιστρέφει σε περασμένες δεκαετίες, αποδεικνύοντας ότι η μετάβαση από την κατ’ επίφαση προς την ουσιαστική ισότητα προϋποθέτει μια στρατηγική ενσωμάτωσης του αιτήματος για πραγματική άρση των ανισοτήτων σε όλες τις δημόσιες πολιτικές. Η επέκταση της χαμηλά αμειβόμενης απασχόλησης και της εργασιακής επισφάλειας δημιουργούν ομάδες ανθρώπων στις παρυφές του κοινωνικού αποκλεισμού. Παραφράζοντας τον αφορισμό του Jean-Paul Sartre για την πανώλη, η πανδημία δεν δρα παρά ως αυξητικός παράγοντας των ταξικών διαφορών: χτυπάει τη δυστυχία, φειδωλεύεται τους πλούσιους. Η πιο προφανής ανισότητα βιώνεται βέβαια στις ίδιες τις συνθήκες του εγκλεισμού, με γνώμονα τη διαθέσιμη επιφάνεια κατοικίας ανά άτομο, αποτυπώνοντας τη διπλή, ταξική και εθνοτική, ανισότητα του συνωστισμού στη γεωγραφία των πόλεων.

  1. Greece currently holds the chairmanship of the Committee of Ministers of the Council of Europe and has chosen to focus its priorities on ensuring respect for human rights, democracy and the rule of law, while dealing with the pandemic. What should the role of supranational entities be in addressing such social and institutional challenges?

Τα κοινά γενεσιουργά αίτια της πανδημίας, οι παρόμοιες πολιτικές υγειονομικής διαχείρισής και η παγκοσμιότητα των οικονομικών και κοινωνικών επιπτώσεων, που αποτυπώθηκαν στο πλανητικό βιοπολιτικό παράδειγμα της επιτηρούμενης κοινωνικής αποστασιοποίησης, θα πρέπει να εμπνεύσουν μια νέα στρατηγική για τη δίκαιη παγκόσμια διακυβέρνηση και να ισχυροποιήσουν εγχειρήματα περιφερειακής-διακρατικής αλληλεγγύης όπως το Συμβούλιο της Ευρώπης.

Η πανδημία έθεσε επιτακτικά το ζήτημα της διεθνούς συνεργασίας στο πεδίο της υγειονομικής ασφάλειας και της δημόσιας υγείας. Το πολιτικό αίτημα της «ενιαίας και παγκόσμιας δημόσιας υγείας», ιδίως υπό την έννοια του συντονισμού των συστημάτων υγείας και της χρηματοδότησης των μέτρων πρόληψης επιδημιών σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι αλληλένδετο με ευρύτερες αλλαγές στη διακυβέρνηση της παγκοσμιοποίησης, μεταξύ των οποίων η επιλογή εκείνων των αγαθών που θα χαρακτηριστούν «παγκόσμια συλλογικά αγαθά» με κριτήρια την απουσία ανταγωνισμού για την κατανάλωσή τους και τον μη αποκλεισμό των δυνητικών καταναλωτών. Τέτοια αγαθά εντοπίζονται πρωτίστως στα πεδία του περιβάλλοντος, της πρόσβασης σε πλουτοπαραγωγικές πηγές, της οικονομίας και της υγείας, στα οποία περιλαμβάνονται και οι πολιτικές πρόληψης και αντιμετώπισης θανατηφόρων επιδημιών.